کهن دژ 3

منابع آب دهستان

از مهمترین منابع آبی موجود در سطح دهستان رودخانه کن می باشد. این که در اکثر مواقع سال آبدار می باشد انشعابات متعددی را از ارتفاعات واقع در شمال شرق و شمال غرب دهستان به نام های سنگان – آب کیگاه و آب کورک – دریافت نموده و نهایبا جهت اراضی جنوب تهران جریان می یابد. این رود در حوالی شهرک واوان به امتداد رودخانه کرج در این منطقه وارد می شود. این رودخانه معدل 2/72 مترمکعب در ثانیه برآورده شده است. آب رودخانه و انشعابات آن در مسیر خود آشامیدنی روستاها نیز تامین می گردد. ضمناً تعداد زیادی چاه عمیق و نیمه عمیق و دستی نیز از سفره های زیرزمینی بستر رودخانه جهت آبیاری اراضی واقع در دامنه ها توسط پمپاز برداشت می شود.

به جز رودخانه کن رودخانه وردیج نیز در بخش شرقی دهستان با جهت شمال به جنوب اراضی واقع در حاشیه خود را زیر پوشش دارد. دبی این رودخانه برآورد نشده است. آب این رود در برخی از سالها در تابستان خشک می شود. به جز منابع دهستان مجموعاً 2 رشته قنات دایر- 4 چشمه و 18 حلقه چاه عمیق وجود دارد.

ساختمان زمین

سطح دهستان و نواحی اطراف آن که در بخش میانی و جنوب کوه های البرز قرار دارند به لحاظ زمین شناسی از ویژگی وجود توف های ولکانیسم (آتش فشانی) ائوسن  معروف به سری سبز می باشد که دنباله تشکیلات کرج را در این نواحی تشکیل می دهد. این ناحیه نیز همانند رشته البرز از فعل و انفعالات دوران سوم زمین شناسی به وجود آمده اند. در این ناحیه تشکیلات زمین از سنگهای کلاستیک ائوسن و توف های تشکیلات کرج تشکیل شده اند.

موقعیت گسل ها و وضعیت زمین لرزه

گسل های عمده در نزدیکی های دهستان عبارتند از گسل موشا – فشم که در شمال دهستان با جهت شرق به غرب به طول 130 کیلومتر امتداد یافته است.

در جنوب دهستان گسل شمال تهران که از مهمترین ساختارهای تکنولوژی موجود در غرب دهکده کن و شهرستان تهران است به طول 200 کیلومتر با روند کلی شرقی به غربی امتداد دارد. این گسل در شرق دهستان با گسل امام زاده دهوود که دارای جهت شمال غرب به جنوب غرب می باشد برخورد کرده و ناحیه نسبتاً پیچیده ای را موجب شده است.

اساساً محدوداً دهستان در نیمساز زاویه دو گسل معروف در شمال شهرستان یعنی گسل امام زاده داوود و شمال تهران .

ویژگی های طبیعی

ناهمواریها

تمامی سطح دهستان به جز بخش بسیار محدودی در جنوب شرق آن در منطقه ای کوهستانی که شیب عمومی منطقه از شمال به جنوب بوده و دره های عمیقی در سطح دهستان در همین جهت وجود دارد.

این ناحیه کوهستانی که جزو رشته البرز میانی با جهت غرب به شرق بشمار می رود در دامنه های جنوبی آن قرار دارد. حداکثر ارتفاع منطقه 3500 متر می باشد که از شمال به جنوب از ارتفاع آن کاسته می گردد. بخش های جنوبی دهستان در ارتفاع تا 1500 متری قرار دارند. اختلاف ارتفاع بخش های جنوبی و شمالی دهستان تا 2000 متر می رسد.

ارتفاعات واقع در سطح دهستان که خط الداس آنها حوزه آبریز رودخانه کن را نیز تشکیل می دهند به ترتیب عبارتند از: کوه چمن مخمل با ارتفاع 3759 متر در شمال شرق کوه سنگ سیاه با ارتفاع 3550 متر در شمال کوه کرکو با ارتفاع 3150 و کوه پهن حصار با ارتفاع 3259 متر در شمال غرب کوه تپه سلام با ارتفاع 3038 و کوه نمد با ارتفاع 3548 متر و کوه بند و کوه بند عیش و مرزا در شمال شرق و شرق دهستان کوههای لیجه به ارتفاع 2842 متر و کوه بند حصار سنبلان واوان وست در غرب دهستان قرار دارند.

در دهستان دره های متعددی وجود دارد که بخش غالب روستاهای دهستان در حاشیه دره ها و رودهای واقع در آن مستقر شده اند. دره اصلی که رودخانه کن را تشکیل می دهد خود از انشعابات متعددی که با جهت شمال غرب به جنوب غرب و شمال غرب و شمال شرق به جنوب شرق وارد اصلی کن می شود به وجود آمده است. دره های مهم دهستان عمدتا عبارتند از: دره سنگان – باغدره- رزینک – تالون و چشمه قاسم – رندان – سیک و آلو در شمال و دره بزنک – سربوکا – وحش و ویش آور در شرق دره های هشتک – دره کوه کهنو- دره چناردار – ویک در بخش میانی دهستان قرار دارند. بلندترین نقطه در سطح دهستان در کوه چمن مخمل و در شمال شرق دهستان و پست ترین نقاط در دره کن و در جنوب دهستان به ارتفاع 1420 متر می باشد.

پوشش گیاهی دهستان

پوشش گیاهی این نواحی عموماً از خانواده گیاهی اسپتی و گونه غالب آن از خانواده گرامینه می باشد پوشش گیاهی موجود غالباً به صورت چراگاه های فصلی مورد استفاده دامداران دهستان و یا خارج از آن قرار می گیرد. گونه های مرتعی موجود عبارتند از کما ، جاشیر ، ریواس ، تیغ ، کنگو ، گلپر  و گونه های درختی مانند سماق ، طه ، زرشک ، انجیر وحشی. در حاشیه دره ها درختانی مانند بید ، زبان گنجشک ، چنار و انواع درختان گیلاس ، سیب ، توت ، گردو و انجیر به وفور یافت می شود ضمناً در سال های اخیر با تراس بندی زمین در دامنه های شیب دار درختان ثمری از جمله گیلاس و سیب کاشته می شود.

مشخصات جمعیتی دهستان سولقان

مطابق آمار منتشر مرکز آمار ایران در سال 45 جمعاً 25 روستا و آبادی در حوزه نفوذ مستقیم دهستان سولقان قرار داشته است. جمعیت دهستان در سال مذکور معادل 8961 نفر گزارش گردیده است از سال 45 تا 55 دهستان سولقان دستخوش تغییراتی ناشی از تقسیمات جدید سیاسی کشور شده است.

بدین ترتیب در سال 55 ، 8 روستای امام زاده عقیل ، دره حتمش ، رندان ، سنگان (اعم بالا ، پائین ، وسط ، باغ دره و طالون ) سولقان ، قلهک دره ، کشار علیا و کشار سطی در محدوده دهستان باقی ماندند و روستای کن و امامزاده داوود و کیگاه به عنوان یک دهستان مستقل از دهستان مذکور جدا گشته.

بنابراین در شرایط کنونی دهستان سولقان جمعاً 8 روستا را تحت پوشش دارد و روستای سولقان مرکز دهستان محسوب می گردد.

طبق آخرین آمار کل جمعیت دهستان 5326 نفر می باشد. روستای سولقان و سنگان با داشتن 6/36 و 20 درصد از جمعیت پرجمعیت ترین روستای دهستان به شمار می روند.

یکی از علل بالا بودن میزان جمعیت در روستاهای فوق را باید در وجود اراضی نسبتاً زیاد زیر کشت و درآمدهای ناشی از وجود باغات و محل سیاحتی و تفریحی این روستا دانست.

توزیع جمعیت از نظر بعد و خصوصیات خانوار

دهستان سولقان طی سه مقطع سرشماری سالهای 45 و 55 و 65 به ترتیب دارای جمعیتی معادل 8961 نفر 3261 و 4460 نفر بوده و تعداد خانوار نیز در این مقاطع به ترتیب معادل 1751 و 677 و 908 گزارش گردیده است.

طبق آخرین آمار در سال 68 تعداد خانوار موجود در سطح دهستان برابر 1145 خانوار با جمعیتی معادلی 5326 نفر و متوسط تعداد نفر در خانوار برابر 6/4 می باشد.

ساختار جنسی جعمیت

نرخ نسبت جنسی مناطق روستایی شهرستان طبق آمار سال 65 معادل 111 درصد گزارش گردیده است. کل جمعیت مناطق مذکور برابر 15582 نفر بوده که از این تعداد 8210 نفر مرد و 372 نفر زن می باشد در واقع با داشتن نسبت جنسی 111 در این مناطق در مقابل هر 100 نفر زن 111 نفر مرد زندگی می کردند.

در شرایط کنونی آمار دقیقی از گروه های سنی دهستان را ناگریز نقاط روستایی شهرستان تهران و کن قرار داریم.

افراد کمتر از 10 سال 79/37 درصد از کل جمعیت مناطق روستایی را تشکیل می دهند در گروه سنی 64-11  7/59 درصد از جعمیت را به خود اختصاص داده است که بالاترین رقم در به خود اختصاص داده است.

کمترین تعداد جمعیت نیز در گروه سنی 65 به بالا می باشد.

با دقت به هرم سنی روستای بخش کن (بدون روستای سولقان) تعداد نفرات در گروه های (19-0) که طبقه جوان را تشکیل می دهد بیش از سایر گروه ها می باشد (53 درصد)

در گروه سنی (60-20) سالگی 7/38 درصد و گروه سنی بالای 60 سال در واقع گروه سالخوردگی 82 درصد جعمیت را در برمیگیرد.

بررسی وضع مهاجرت و علل آن

مطابق تحقیقات به عمل آمده روستاهای واقع در دهستان سولقان طی 20 سال اخیر ارزش نسبی برخوردار بوده است به طوری که جعمیت روستاهای مذکور در فاصله سال های 45 الی 55 با نرخ رشد معادل 4/1 درصد جمعاً 588 نفر افزایش جعمیت داشته است.

که در بین روستاهای واقع در سطح دهستان روستای سنگان با نرخ رشد 18% درصد و افزایش با نرخ رشد 3/1 درصد دارای رشد منفی بوده اند.

مهاجرت روزانه روستائیان دهستان برای کار به شهر نیز یک نوع مهاجرت می باشد و آن هم به علت نزدیکی روستاها به تهران می باشد.

لذا مهاجرت از روستا به روستا به صورت مکرر در موارد ازدواج اتفاق می افتد.

تراز مهاجرت در این روستا ها برابر 7/9 می باشد و می توان نتیجه گرفت که این دهستان تقریباً مکانی مهاجر فرست می باشد.  علت مهاجرت را نیز باید در عوامل اقتصادی – اجتماعی جستجو نمود.

پدیده مهاجرت در سطح کل مورد مطرح می باشد و لازم است در چهارچوب سیاست ها و برنامه ریزی های کلی با حل مشکلات اساسی از مهاجر فرستیبیش از اندازه روستاها جلوگیری نمود.

بررسی وضعیت اقتصادی دهستان سولقان

در بررسی اجمالی وضعیت اقتصادی دهستان سولقان نقش مسلط و بارز باغداری در معیشت دهستان روشن می گردد. دهستان سولقان در سال 45 دارای 29 آبادی ، مزرعه مستقل و دامداری بوده است که در زمان بررسی سال 1369 دستخوش تغییرات بسیار گشته و به 8 آبادی محدوده گشته است.

تبدیل بخش عمده اراضی زراعی به باغات که مرهون بالا رفتن قیمت میوه ، احداث راه های جدید دسترسی آسان به بازار تهران و نتیجتاً پایین آمدن هزینه تولید است. همین امر باعث تبدیل باغداری به تولید مسلط منطقه گشته است.

باغداری

همانطور که در مبحث نقش کشاورزی در اقتصاد شهرستان اظهار گردید کشاورزی به طور کلی در اقتصاد شهرستان از موقعیت مناسبی برخوردار نیست.

علل تبدیل زمین های زراعی به زمین های باغی

1.     گسترش شبکه راه های ارتباطی و دسترسی پذیری بازار فروش کاهش هزینه حمل و نقل

2.     افزایش قیمت میوه در چند سال اخیر

3.     کوتاه بودن فصل کاری باغداری

4.     کمبود زمین و خصوصاً آب کشاورزی

شکل ، مساحت و چگونگی مرز بندی قطعات باغی

کوهستانی بودن منطقه و احداث باغات در دره های آبرفتی ، باعث گردیده که قطعات به صورت پراکنده در بستر و شیب و ملایم دره ها، مسیل رودخانه ها قرار گیرند تراس بندی شیب دره ها یکی از روشهای تبدیل زمین ها به باغات می باشد.

نوع محصولات دائمی:

به دلیل کوهستانی و سردیسه بودن منطقه ، تولیدات روستاها تقریباً یکسان است. با این تفاوت که در مناطق پایین تر انار ، انگور ، انجیر بیشتر است و در دامنه های جنوبی البرز از میزان این محصولات کاسته و به باغات گیلاس و سیب افزوده می شود.

منابع آب و شیوه آبرسانی:

منبع اصلی تامین آب کشاورزی دهستان 5 رودخانه دائمی 5 رودخانه فصلی ، حدود 70 چشمه دائمی و تعدادی چاه دستی می باشد. معمولاً در تمام روستاها کشاورزان در نقاط مرتفع تر  نسبت به باغ خویش استخرهای سیمانی احداث نموده و توسط جوی یا لوله آب را به باغ منتقل می کنند.

باغاتی که در ارتفاع بیش از 11 متر قرار گرفته اند از موتور پمپ جهت پمپاز آب استخر ، رودخانه چشمه و یا چاه استفاده می نمایند .

در مناطقی که باغداران آب را بین خود تقسیم می کنند ، معمولاً به دو شکل آبیاری نوبتی و ساعتی استفاده می شود.

آبیاری نوبتی: در این شکل بدین ترتیب عمل می شود که هنگام آبیاری آب به نوبت در اختیار باغات قرار می گیرد.

آبیاری ساعتی: در برخی روستاها مثل سنگان ، کشادعلیا آب برمبنای ساعت و متناسب با مساحت باغ در اختیار صاحب زمین قرار می گیرد.

تاسیسات آب و برق رسانی:

کلیه روستاهای دهستان در حال حاضر از آب آشامیدنی لوله کشی برخوردار می باشند. مشکل آب آشامیدنی در حال حاضر تنها در روستای سنگان محله پایین با وجود منابع آب به چشم می خورد. منابع آب آشامیدنی اهالی دهستان تماماً از چشمه های موجود در منطقه می باشد و تنها روستای سنگان پایین از یک چاه نیمه عمیق که توسط جهاد حفر شده استفاده می کنند. شبکه برق رسانی در کلیه روستاها موجود است که زیر نظر اداره برق منطقه غرب تهران قرار دارد.

سایر تاسیسات مانند حمام بهداشتی و غسالخانه تقریباً تکاپوی نیازهای روستائیان را می نماید در روستای سنگان بالا و باغدره حمام نوساز بهداشتی ساخته شده که به علت عدم مدیریت صحیح متاسفانه هنوز مورد بهره برداری قرار نگرفته است.

فصل دوم

شناخت و علل پیدایش روستا

تاریخچه روستا

در ارتباط با سابقه تاریخی پیدایش روستا اطلاعات جامع در دست نیست اما وجود آثار و شواهد تاریخی در خود روستا و حوالی نزدیک به آن نمایان گر قدمت روستای سنگان به لحاظ محلی برای سکنی گزینی انسان ها می باشد.

اساساًنواحی جنوبی دامنه های البرز با داشتن دره های پر آب و مراتع مرغوب از دیر باز مورد توجه ساکنین دشت های جنوبی استان تهران بوده اند.

از انجایی که در گذشته امکان ارتباط زمینی تنها از طریق جاده های ملرو و پیاده کوهستانی بوده است و روستای سنگان نیز در منتهاالیه این دره و در ناحیه سخت کوهستانی قرار دارد. این منطقه خصوصاً حوزه آبخیز رودخانه کن با دارا بودن مقبره های متعدد متعلق به امام زاده از جمله امام زاده داوود (ع) و امام زاده عمادالدین و امام زاده قاسم و ... نسبت داده می شود در حال حاضر مقبره امام زاده داوود (ع) یکی از زیارت گاههای مهم به شمار رفته و سالانه هزاران نفر را پذیرا می باشد. مقبره امام زاده قاسم نیز در یک کیلومتری شمال غرب سنگان قرار دارد.

شناخت عوامل موثر در شکل گیری روستا و مراحل توسعه آن

مجموعه عواملی که ارتباط مستقیم در نحوه شکل گیری و جایگزینی محلات مختلف روستای سنگان داشته اند عبارتنداز: موقعیت و جهت شبکه آبهای روان ، توپوگرافی های محلی و برخی روابط اجتماعی و ارتباط محله ای.

عوامل طبیعی موثر در شکل گیری

شبکه آبهای روان: با یک مراجعه ساده به نقشه شبکه آبهای روان در محدوده موردنظر نحوه گسترش و جایگزینی روستا را که در قالب محلات مستقل و جدا از هم می باشد می توان مشاهده کرد در حاشیه شاخه اصلی آب سنگان در محل که ابتدا از شمال غرب به جنوب شرق و سپس با مسیر شمال به جنوب استقرار یافته است در شمال غرب رودخانه و در حاشیه شمال شرقی آن محله سنگان بالا به صورت یک کلنی مجتمع و متراکم شکل گرفته است. بر حاشیه طرفین یکی دیگر از سرشاخه های آب سنگان به نام باغدره که با جهت شمال به جنوب وارد آب اصلی می شود محله باغدره سنگان به صورت طولی در حاشیه آن شکل گرفته است در حاشیه یکی از انشعابات ورودی به آب سنگان با جهت تقریبی غرب به شرق بنام دره تک اجتماع کوچک محله مانند دره تک جایگزین شده است.

موقعیت جایگزینی روستا

روستای سنگان در منتهی الیه دره کن در میان طرفین دره ای که ارتفاعات صعب العبور آن را فرا گرفته اند واقع شده است. موقعیت و جایگزینی روستای سنگان در این دره به نحوی است که امکان دسترسی به آن را برای سایر روستا به حداقل رسانده است . البته باید این مسئله را در نظر داشت که وجود تهران و یا روستای سولقان و کن در جنوب این ناحیه از جمله عواملی هستند و انزوای نسبی سنگان را در را رابطه با سایر نقاط باعث شده اند.

شبکه راههای ارتباطی

تنها راه ارتباطی در دره کن جاده کن به امام زاده داوود و سنگان است. این جاده در 10 کیلومتری سنگان به دو راهی تقسیم شده است یک مسیر آن به امام زاده داوود رفته و مسیر دیگر به سنگان می رود. جاده در وضع موجود از روستای کن تا دوراهی سنگان و امام زاده داوود دارای 10 کیلومتری طول و از دو راهی تا ورودی سنگان 7 کیلومتر و تا امام زاده داوود 13 کیلومتر می باشد پوشش جاده آسفالت بوده و عرض عبور آن به طور متوسط 7 متر می باشد.

مراحل توسعه روستا

از آنجایی که روستای سنگان فاقد یک بافت پیوسته می باشد بررسی مراحل توسعه آن نیز ارتباط با جدایی گزینی محلات روستا در هر یک به صورت مستقل صورت گرفته است. مراحل توسعه روستا نیز به لحاظ تاریخی با توجه به قدمت اماکن و اظهارات سکنه در سطح محلات.

رودها

دره ها واقع در شمال شهرستان که تماما از شمال به جنوب امتداد دارند دارای رودخانه های کوچک می باشند که بعضا تنها در فصول بارانی آبدار بوده و در سایر اوقات خشک می باشند. مهمترین رودهای موجود عبارتند از کن دربند درکه فرح زاد رودخانه کن که در بخش میانی شهرستان جریان دارد از ارتفاعات سرات رندان چال تاجی گندم چال بند حصار سنبلان اون و بسب نمه و تپه سلام سرچشمه گرفته که نهایتا از جنوب شهرستان به سمت اراضیغار غربی از شهرستان ری جریان یافته و در شرق شهرک واوان وارد رودخانه کن می شود. سایر رودخانه ها نیز نهایتا به اراضی مسطح دشت های جنوبی استان سرازیر می شوند.

رودخانه های شهرستان به لحاظ سطح حوزه آبریز و دبی دارای مشخصات زیر می باشند:

مشخصات رودخانه های شهرستان نهران

نام رودخانه                   سطح حوزه آبریز به کیلومتر مربع     دبی متر مکعب در ثانیه

کن                          200                         9/71

دربند                     21                                3/29

درکه                     25                          41/10

فرح زاد               ---                       72/10

آب رودخانه کن در بخش شمالی و میانی مورد استفاده باغات واقع در دره قرار گرفته و در روستاهای سنگان و سولقان نیز از سرچشمه های آن جهت مصارف آشامیدنی مورد استفاده قرار می گیرد. در بخش جنوبی نیز از طریق احداث کانال آبرسانی اراضی غار غربی مورد استفاده کشاورزی قرار دارد. آب سایر رودخانه نیز در بخش های جنوبی مورد استفاده کشاورزی قرار می گیرند.

در مواردی سکنه روستا نیز اظهار می دارند سنگان وسط دارای سابقه طولانی تری نسبت به سایر محلات می باشد . به هر صورت آنچه که مسلم است دو سنگان محله وسط و پایین قدمت بیشتری نسبت به سنگان بالا داشته و پس از آن باغدره سنگان سپس دره تک و در آخر سنگان نو به وجود آمده.

محدودیت های توسعه روستا

مجموعه عواملی که در محدودیت های توسعه هر یک از محلات و در نتیجه کل روستا به صورت بالقوه و بالفعل عمل می نماید عبارتند از:

v    باغات و اراضی مشجر

v    رودخانه

v    شیب های تند ارتفاعات

v    حد فاصل رودخانه و محلات روستا و حواشی طرفین محلات در حاشیه دره ها را تماماً باغات میوه و اراضی مشجر که اصلی ترین منابع اقتصادی سکنه به شمار می رود.

نحوه کاربری فضاهای موجود

بررسی چگونگی مالکیت ها و نحوه تملک اراضی

تمامی اراضی واقع در سطح محلات به جز دو قطعه زمین زراعی و دو قطعه زمین ساخته شده امام زاده علاالدین و امام زاده عمادالدین در محلات سنگال پایین و وسط ، تمامی اماکن و اراضی موجود در تملک بخش خصوصی قرار دارد دو قطعه زمین مزروعی در بخش جنوبی محله نو سنگان به مساحت 1000 متر مربع و دیگری به مساحت 800 متر مربع جزء اراضی وقف شده می باشد.

شناخت کیفیت ابنیه روستا

در سطح محلات مختلف بالغ بر 295 واحد جهت استفاده مسکونی و سایر خدمات پیش بینی شده است این واحدها در سطح 3 محله سنگان بالا و وسط و پایین به صورت متراکم و در جوار هم و در بخش حاشیه ای آنها به صورت پراکنده و منفرد در میان باغات به صورت ویلایی قرار دارند.

مصالح ساختمانی موجود

سنگ ، چوب و گل از عمده مصالح ساختمانی موجود در روستا و حوالی نزدیک به آن می باشد مصالح وادراتی به روستا در ساخت ابنیه قدیمی تنها آهک و تخته بوده است.